X
تبلیغات
هه‌نگاو زۆره‌ بۆ تاقه‌تی جاده‌ - وتاری برایم شەوقی لە سەر ئێوارەکە
















هه‌نگاو زۆره‌ بۆ تاقه‌تی جاده‌

بۆ شێعر و چیرۆک و وه‌رگێڕانی شێعر له‌ ئینگلیزییه‌وه‌ بۆ کوردی و بابه‌ته‌کانی تر

وتاری برایم شەوقی لە سەر ئێوارەکە

"ئێواره‌که وچه‌ندگۆشه‌ نیگا"

 

 

چاوخشاندنێک به سه‌ر کتێبی شێعره کانی

 

عه لی حسه‌ینی"ئێواره‌که"

 

نووسینی:براییم شه‌وقی

 

.1 دووده‌سته‌ له هونه رمه‌ندان ئه‌توانن خزمه‌تی هونه‌ری نیشتمانیان بکه‌ن،ده‌سته‌ی یه‌که‌م به‌ په‌ره‌پێدانی هونه‌ره‌که‌یان،ده‌سته‌ی دوه‌م به‌ده‌ست هه‌ڵگرتن له‌ هونه‌ر!

 

.2 شێعر ئه بێ بارگاوی بێت به گومان و پرسیار لای خوێنه ر بورووژێنێ!

 

3. ‌ته‌نیا به یتی  یه که می شێعر خه‌ڵاتی خودایانه! (ریلکه)

 

پێشه‌کی : پانتای ژانری شێعر له‌ ئه ده‌ ب و نووسینی کوردیداو

 

لێشاوی لایه‌نگرانی

 

ئاناتۆل فرانس ئه ڵێ :نه‌ته‌وه‌ی گه‌شه‌ ‌نه‌ کردوو زیاتر هۆگری شێعروهۆنڕاوه‌یه‌، ته‌نیا ئه و کاته‌ی ئه گاته ئاستی گه‌شه‌ ‌ کردن وڕاده‌ی عه‌قلانیه ت وزانستی په‌ره‌ ئه‌ستێنێ که رووبکات له‌ په‌خشان(نثر)نووسین.هه‌ ژاری موکریانیش ئه لی: که م که س له‌ خه‌م و داڵغه‌ی په‌خشاندابوون و نه بوونی په‌خشانی کوردی وڕاده‌ی که‌م بوونی له‌ چاو شیعردا وای کردوه‌ لاوان به‌ لێشاورووبکه ن له‌ په‌خشان!موحه ممه دحیکمه‌ت که‌ریمساڵی1990له‌گۆڤاری نووسه‌ری کورد ژماره‌17وتاریکی  نووسیوه‌ له ژێرناوی "ئاسته‌نگی رۆمان له‌ ئه ده‌بی کوردیدا'  و ئه‌ڵێ : ژماره‌ی شاعیرانی کورد له به‌ریتانیاو‌فه‌رانسه‌وژاپۆن زۆرتره‌!!!!!!!!!!!!!ئه‌گه‌ربه‌ژماره‌بدوێین وبه پێی ئاماره کانی(ل204) کتێبی" نه ته‌وه‌ورۆمان"ی هاشم ئه حمه د زاده‌ که پایان نامه ی دۆکتۆراکه یه تی تا ساڵی1988(ساڵی ئه نفال وهه له بچه‌) 546دیوانی شێعرو-166کۆمه‌ڵه‌ چیرۆک چاپ وبڵاوکراوه‌ته‌وه‌ که تا ئه م ساڵه‌ ته‌نیا 35کتێبی شێعرو63رۆمان و کۆمه‌ڵه‌ چیرۆک له‌ زمانه‌کانی دیکه وه‌ به کوردی وه‌رگێڕدراون.

 

به‌ختیارعه‌لی رۆماننوس وشاعیروتارنووسیش ئه ڵێ به داخه‌وه‌ قۆناخی گواستنه‌وه‌ی زمان له‌ژانری شێعره بۆ ژانڕه کانی دیکه‌وبه تایبه ت زانسته‌ مرۆییه کان له‌ زمانی کوردیدا ڕووی نه داوه‌ وه‌ک ئه و جۆره‌ی له‌ زمانی یۆنانی هه زاران ساڵ له مه و به ر ڕوویداوه‌!هه روه‌ها جه‌لال مه له‌کشا له گۆڤاری سروه‌ژ160له‌ وتاری "سووکه‌ ئاوڕێک له‌سه‌ر15ساڵ چالاکی" نووسیویه تی:له‌ ساڵی1985 تا1999

 

1751 شێعرو  501چیرۆک چاپ کراوه‌ :         

 

گۆڤاری سروه‌

 به رهه‌می ناردراو

 به رهه‌می چاپکراو

 

شێعر

 7425

 1751

 

چیرۆک

 825

 501

 

 

 

 

به داخه‌وه‌ له‌ناوگه لی کورد له‌شکرێکی زۆروبۆروبێ خێروبێربه‌تایبه‌ت لاوان ڕوویان له‌ ژانری شێعرکردوه‌ووا ئه‌زانن ته‌نیاهه ستێکی ساده‌وساکاربه سه‌بۆشێعرهۆنینه‌وه‌. لاوازی هونه ری وتیۆری وئه ده بی وته کنیکی و ...به شێعری زۆربه یانه‌وه‌ دیاره ونه یانتوانیوه له بیروده نگ وزمانی ده‌نگه زاڵه‌کانی شێعری عه بدوڵاپه شێوو شێرکۆبێکه س خۆیان ده رباز که ن وته نانه ت به ده گمه ن سه رنجی شێعری ره فیق سابیروله تیف هه ڵمه ت وئه نوه ر مه سیفی وهیواقادروبه ختیار عه لی و.... ئه ده ن و  بێ خوێندنه وه ی لانی که م مێژووی نه ریتی ئه ده بی زمانی کوردی وفارسی( زمانه کانی دیکه پێشکه ش) بێ ئاوڕدانه وه له تیۆروره خنه ی ئه ده بی ورؤمان وشانۆو سینه ماوفیکروفه لسه فه و زانسته مرۆییه کان که هه مووی ئه مانه له سه ر به رهه می ئه ده بی وبه تایبه ت  ژانری شێعر کاریگه ریان هه‌یه‌ وته‌جره‌به‌کردنی ڕووداوه‌کانی ده‌وروبه‌روکۆمه‌ڵگاودواترکوڵاندن وگوورینی هه‌مووی ئه‌مانه‌ له‌ مێشک وزه‌ینی شاعیروه‌ک ڕووداوێکی زه‌ینی وبه‌رهه‌م هێنانی شێعروه‌ک ڕووداوێکی فیزیکی ودواترخوێندنه‌وه‌ی شێعرله‌لایه‌ن خوێنه‌رهه‌مدیسان وه‌ک ڕووداوێکی زه‌ینییه‌وله‌سه‌رزه‌ین ومێشکی خوێنه‌روگوێگر کاریگه‌ری هه‌یه‌ .ئه م لاوه سێنتیمێنتاڵه خوێن گه رمانه بێ شه ونخوونی و وه نه وزدان به سه ر کتێبه وه و ته‌جره‌به‌کردنی شێعر له‌ ژیانیاندا وه‌ک ته‌جره‌به‌ی (زیست شده‌ )ئێجگار به په له ن  له پڕێ ببن به کوڕێ و با کرێته‌ قولیان و شووتی بخرێته ژێر باڵیان وهه ر بژی هه ر بژییان بۆ بکرێ!به داخه وه شێعر پانتایه‌کی ئێجگاربه‌ربڵاووبه رینی له زمانی کوردیداداگیرکردوه‌ و زمان به پراکتیزه کردنی له په‌خشان وژانره‌کانی دیکه‌ی ئه‌ده‌ب وهونه‌روه‌ک ڕۆمان وڕه‌خنه‌وتیۆری ئه‌ده‌بی وشانۆوفیلم وسینه ما...وزانسته‌مرۆییه کان وه‌ک هزروفه لسه فه و ئابووری و...وپه‌لهاویشتن بۆزانسته کانی دیکه‌ وه‌ک ته کنۆلۆژیاو پزیشکی وئه ندازیاری وهتد گه شه ئه کات وپه ره ئه سێنی.

 

A . شێعروماناکانی وئه‌رکی شاعیر:

 

شێعرته‌جره‌به‌ی ژییاوه‌(زیست شده‌). شێعر هه م درووستکردنه هه م زانینه،هه م کرده‌وه‌یه‌(کنش) هه م ئاگاییه. شاملوووته‌نی شێعرهه‌م ئیلهامه‌ هه‌م هه‌ول وتێکۆشانه‌، تاریف نه‌کراوه‌یی(تعریف ناپذیری) شێعرئه‌بێته‌هۆی ئه‌وه‌ی نه‌توانین تارێفێکی گشتی(جامع)،زانستی وبه‌دڵی هه‌موان بدرێ به‌ده‌سته‌وه‌.شێعرجۆرێک  ته‌جره به یه له ناو زمان و له‌ گه ڵ زمانه(تجربه دروبازبان)‌. به‌ وته‌یه‌که دی شێعرله‌ یه‌ک کاتدا هه م ته‌جره‌ به یه هه م زمانه!شێعرێک ئه‌ بێته‌ هه‌رمانی و که ئاهه‌نگ وزمانی تایبه‌ت وسه‌ربه‌خۆی هه‌بێ ووشه‌ مۆرکی تایبه‌تی خۆی پێوه‌بێت. سه‌عدی واته‌نی:

 

گل همین پنج روزوشش باشد      وین گلستان من همیشه‌ خوش باشد

 

بائێستا بینه سه‌رچه‌ند تاریفی شێعرله‌ڕوانگه‌ی نووسه‌ران وشاعیران:

 

شێرکۆبێکه‌س ئه‌ڵێ: شێعر پرسیارێکه بێ سنوور! شکلۆفسکی شاعیری ڕووسی ڕای وایه‌: شێعر هه ستانه وه‌ی وشه‌کانه!پۆل ڤالێری : شێعرکێشه‌ وناکۆکی ی نێوان ده‌نگ ومانایه(تنش میان اصوات ومعانی)!ره‌زابه‌راهێنی: شێعرجه‌مسه‌ری هه ست و ئه ندێشه‌یه!هه‌روه‌ها به‌راهێنی ئه‌ڵی" بۆ من ته‌جره‌به ی خوێندنه‌وه‌ی(قرائت) ده‌قێکی جیدي،چ عبهرالعاشقين، چ نامه يه‌کي نيما يووشيج و چ نوشتارناسي دريدا، يان وتارێکی ئه‌و له‌ باره ي کافکا، مالارمه، نيچه يان ئارتوو،

 

يا ن شێعرێکی  ئێستاين، پاوند، ئاپۆلينر و خوێندنه‌وه‌ی شاعیراني دي وه‌ک هۆلدرلين، ريلکه يان ماندلشتام، وه‌ک عه‌شق وایه‌، وه‌ک خوێندنه‌وه‌ی شه‌مس و مه‌وله‌وی و حافزه‌، وێنه‌ی ئه‌وینه ئینسان  ته‌جره‌ به ی ئه‌کات ، هه‌ر چه‌ند جاریش  ته‌جره‌به کرابێ ، ئه‌ڵێی هه‌مان جاری یه‌که‌مه‌ و ئه‌بێ ده‌رووني بێته‌وه‌، بێت به‌‌ مه‌له‌که ي زه ین ،ئاوێته‌ی خودی ئینسان و خوێنی بێ . مه‌عجوونێک که له‌م کۆکراوانه  (مه‌جمووعه) ‌ به‌ده‌ست دێ وه‌ها له‌گه‌ڵ  مه‌عجوونه کاني دي تێکه‌ڵ ئه‌بێ که خودی ئینسانیش نا توانێ له‌و خوديتربێت. تا مه‌رجه‌ع لانه‌چێت ئاماده‌به‌ه‌نی "ضمنی" په‌يدا نا کات. دێته وه‌‌ سه‌رئه‌وه‌ی له  رۆح و زه‌ین چ که‌سێک ئاماده‌بێ ودواتر ون بێ و دووباره ئاماده‌بێته‌وه‌ .

 

مایاکۆفسکیشاعیر به‌راوچی ساته‌ کان ئه زانێ!سه‌ی عه لی ساڵحییشئه‌ڵی:کاری ئێمه‌ شاعیران سووڕانه‌وه‌ له‌ ئاقاری ووشه‌ کانه!

 

 به بڕوای سیلڤیاپلات: "به‌هره‌وسرووش وئیلهام له‌دێڕی یه‌که‌مه‌وه‌ ده‌ست پێده‌کا و هه‌رله‌وێشداکۆتایی پێ دێت.له‌وه‌دوا هه‌مووشت دێته‌وه‌سه‌رشاعیر که‌ تا چ ڕاده‌یه‌ک زه‌ینی خۆی له‌گه‌ڵ سوننه‌ت وفه‌رهه‌نگ وته‌جره‌به‌ی ژیان په‌روه‌رده‌وزاخاودابێ تابتوانێ دێڕه‌کانی دوایی بنووسێ.دژواربوون وهه‌ندێ جار نامومکین بوونی وه‌رگێڕانی شێعر ڕێک به بۆنه‌ی ئه‌م پێوه‌ندی زاتی شێعرله‌ته‌ک گشت ئه‌وفه‌رهه‌نگه‌دایه‌ وا شاعیری تێیداپه‌روه‌رده‌کراوه‌.ئه‌وه‌ی شێعر ئه‌کا‌به‌ شێعرماناڕواڵه‌تییه‌که‌ی نییه‌ .ماناده‌ره‌کیترین وڕووکه‌شترین توێژی شێعره‌.وشه‌کان له‌ به‌ستێنی فه‌رهه‌نگه‌وه‌ هه‌ڵده‌قوڵێن، ده‌سته‌واژه‌وته‌رکیب وناوه‌کان لێوڕێژن له‌مێژووته‌داعی. شاعیری شاره‌زاوپێگه‌یشتوو به‌یارمه‌تی ئه‌م ئامێروسازانه‌ یه‌ ئاهه‌نگی خۆی ئه‌ژه نێ.به ڵام تا گه‌یشتن به‌م تواناییه پێویستی به زانستێکی به‌ربڵاووهه‌مه‌لایه‌نه‌. [خوێندنه‌وه‌ومۆتاڵای به‌رین له‌ئه‌ده‌بیات ومیتۆلۆژی یۆنان ورۆم وهێند،تا زه‌ماوندوته‌ڵاق هه‌موویان له‌سه‌رئه‌م ته‌وه‌ره‌ ئه‌سووڕێنه‌وه‌وئه‌بنه‌بیانووی شێعری سیلڤیاپلات.] "

 

B. توخمه‌سه‌ره‌کییه کانی شێعربرێتین له‌:سۆز-_خه‌یاڵ_ کێش ومۆسیقا_زمان .

 

C.بنه ماکانی شێعری نوێ  ئه‌ مانه‌ن:

 

1.درێژی وکورتی دێڕه‌کان

 

 2.ئازادی وڕزگاری خه‌یاڵ

 

3. شێعرییه ت

 

4.بو‌نیاد

 

5.زمان وبه یان

 

6.کورتبێژی وشاراوه‌ بێژی

 

7.بابه ت وقاڵب

 

D.شێعری نوێی کوردی له‌ باشوور

 

گۆران:وه‌ک ڕچه‌ شکێنی شێعری نوێی کوردی وته‌نانه‌ت وه‌ک باوکی.شێعری نوێی کوردی دێته‌ ئه‌ژمار. شێعری گۆران جۆرێک ڕاپه‌رین ویاخی بوون بووله‌ به‌رانبه‌ر کێشی عه‌رووزی شێعری کلاسیکی کوردیه‌وه‌ره‌نگه سه‌رگوڵی شێعری گۆران شێعری پاییز بێت!

 

بزاڤی ڕوانگه  له‌مانیفێستی 11ئازاری1970 وده‌رچوونی ته‌نیا3ژماره‌ له‌گۆڤاری ڕوانگه‌دیسانه‌وه‌ گۆمه‌که‌ی شله‌قاند ،واژۆکارانی ئه م مانیفێسته‌ بریتیبوون له‌ :شێرکۆ بێکه س،حسه‌ ین عارف،جه‌ لالی میرازکه ریم،کاکه مه م بۆتانی،جه مال شارباژێڕی.که ته‌نیا شێرکۆ بێکه س وحسه‌ ین عارف سووربوون له‌سه‌ردرێژه‌دان به‌وره‌وتی تازه‌گه‌رییه.شێرکۆکه‌ سوڵتانی شێعری ده‌یه‌ی 80و90‌ زایینیه‌و به‌وته‌ی سیدعلی صالحی" شێرکۆ بێکه س ئیمپراتووری شێعری جیهانه‌ ."

 

ئه‌مه‌ش شێعریکی شیرکۆ:

 

" ژنێک هه‌بوو هه‌ر خاوه‌نی چرایه‌کی جوانی له‌ش بوو

 

ژنێکی دی هه‌بوو، جوان نه‌بوو، هه‌ر خاوه‌نی

 

چرایه‌کی عه‌قڵێکی گه‌ش بوو

 

که‌ یه‌که‌ که‌وته‌ گه‌ڵارێزان‌و ناو ته‌متومان،

 

ته‌مه‌ن تاریکی کردو..چراکه‌شی کوژایه‌وه‌.

 

دوه‌میان، ئه‌ویش گه‌یشته‌ گه‌ڵاڕێزان

 

به‌ڵام چرای نه‌کوژایه‌وه‌..

 

دوه‌میان ده‌ستی یه‌که‌می له‌ تاریکیدا گرت‌و

 

هه‌ر له‌ به‌ر ئه‌و چرایه‌شدا..

 

به‌ یه‌که‌وه‌ به‌هاری ڕابردووی خۆیان ئه‌خوێنده‌وه‌!

 

حسه‌ ین عارفیش پاشای چیرۆکنووسی بوو ودواترشاکاری "رۆمانی شار"ی پێشکه‌ش به ئه ده‌بی کوردی کرد. حه‌مه‌سه‌عید حه‌سه‌نی ره‌خنه گر ڕای وایه‌ ڕوانگه‌ ییه کان هه‌ر به‌ شێوازی شێعری پاییزی گۆرانشێعریان ئه‌ نووسی به‌ڵام له‌وسێ ژماره‌دا هیچیان شێعرێکیان نه نووسی له‌ پاییزی گۆران جوانتر بێت!!!! :

 

(پاییز! پاییز! /بووکی پرچ زه‌رد!/من مات،تۆزیز/هه‌ردووهاوده‌رد!/من فرمیسکم،تۆبارانت/

 

 من هه ناسه‌م ، تۆبای ساردت،/من خه‌م،تۆهه‌وری گریانت،/دوایی نایه:دادم،دادت،/هه‌رگیز، هه‌رگیز/ پاییز! پاییز!

 

پاییز! پاییز! / شان ومل ڕووت / من مات،تۆزیز/هه‌ردووکمان جووت /

 

هه‌رچه‌ند گوڵ سیس ئه‌بێ بگریین / ئاڵتوونی دار ئه ڕژێ بگریین /پۆلی باڵداربفڕێ بگریین،/ بگریین ... بگریین...چاومان نه‌سڕین ، / هه‌رگیز، هه‌رگیز،/ پاییز! پاییز!)

 

هه ڵبه ت له‌ گه‌ڵ شێرکۆ شاعیرانی دیکه‌ش وه‌ک عه‌بدوڵلاپه‌شێو، ره‌فیق سابیروگرووپی کفری :له‌تیف هه ڵمه‌ت وفه‌رهاد شاکه‌لی... وگرووپی هه‌ولێر وکه‌سانی دی ده‌نگی سه‌ربه‌خۆوناسراوی شێعری نوێی کوردی بوون.له‌ده‌یه‌ی90به‌م لاوه‌ شێوازی دیکه له‌ سه‌رده‌ستی شاعیرانێک وه‌ک فه‌رهادپیرباڵ،قوبادی جه‌ لیزاده‌،ئه نوه‌رمه‌سیفی،هاشم سراج،دلاوه‌رقه‌ره‌داخی ،به‌ختیار عه‌لی و...هاتنه ناوئه‌ده‌بی کوردییه وه‌.

 

E. شێعری نوێی کوردی له‌ ڕۆژهه‌ڵات:

 

به ره‌ی 1 : پاش شۆڕشی شێعری نیماوگۆڕانکاری گۆران له‌ شێعری کوردیداکه‌سانێک وه‌ک سواره‌،قاسم موییدزاده‌(هه ڵۆ)،ڕێبوار،چاوه‌ شێخۆلئیسلامی و.... به که‌ڵک وه‌رگرتن له‌ نیماوتێکه‌ڵکردنی به ئه ده‌بی کوردی له‌ ئاراسته‌ی نوێخوازیداهاتنه ناومه‌یدانی شێعروفه‌رهه‌نگه‌وه‌.به لام هه رسواره‌ شێلگیرانه درێژه‌ی دا به کاره‌که‌ی،هه‌رچه‌ندگاریگه‌ری نیماوفرووغ وئه خه‌وان به شێعره‌ کانیه وه‌ دیاره‌به ڵام له‌دوابه رهه‌مه‌کانیدا نیشانی داوه‌ خه‌ریکه ده‌گاته‌فه‌زایه کی نوێ وجیاواز(شێعری شار...)که چی مه‌رگی ناواده‌ی له‌ساڵی 1354ڕێگه‌ی پێ نه‌دا :

 

.. گوڵم!/دڵم پڕه‌ له‌ ده‌رد و کوڵ/ ئه‌ڵێم بڕۆم له‌ شاره‌که‌ت/ ئه‌ڵێم به‌ جامێ ئاوی کانیاوی دێ یه‌که‌م

/عیلاجی که‌م کوڵی دڵی پڕم، له‌ ده‌ردی ئینتیزاره‌که‌ت/ وه‌ڕه‌ز بوو گیانی من له‌ شار و هاڕه‌ هاڕی ئه‌و/ له‌ ڕۆژی چڵکن و نه‌خۆش و تاو و یاوی شه‌و/ ئه‌ڵێم بڕۆم له‌ شاره‌که‌ت/ له‌ شاری چاو له ‌به‌ر چرای نیئۆن شه‌واره‌که‌ت/

 بڕۆمه‌ دێ که‌ مانگه‌ شه‌و بزێته‌ ناو بزه‌م/ چلۆن بژیم له‌ شاره‌که‌ت/ که‌ پڕ به‌ دڵ دژی گزه‌م؟!

/ له‌ شاره‌که‌ت، که‌ ڕه‌مزی ئاسن و مناره‌یه‌/ مه‌لی ئه‌وین غه‌واره‌یه‌/ ئه‌ڵێی له‌ ده‌وری ده‌ست و پێم

/ ئه‌وه‌ی که‌ تێل و تان و ڕایه‌ڵه‌، که‌له‌پچه‌یه/ ئه‌وه‌ی که‌ په‌یکه‌ره‌ میسالی داوه‌ڵه‌/ئه‌وه‌ی که‌ داره‌ تێله‌، مه‌زهه‌ری قه‌ناره‌یه/ له‌ شاره‌که‌ت که‌ مه‌ندی دووکه‌ڵه/ که‌ دێته‌ ده‌ر له‌ ماڵی ده‌وڵه‌مه‌ند/

/ وه‌ تیشکی بێ گوناهی خۆره‌تاو ئه‌خاته‌ به‌ند/ له‌ هه‌ر شه‌قام و کووچه‌یه‌ک شه‌پۆڕی شینه/‌

 دێ به‌ره‌و دڵم/ده‌ستی گه‌رمی ئاشنا نییه‌ که‌ ئه‌یگوشم/ ده‌ستی چێوی یه/ له‌ شاره‌که‌ت زه‌لیله‌ شێر، /باوی ڕێوی یه‌/ به‌ هه‌ر نیگایه‌ک و په‌تایه‌که/ ئه‌ڵێم بڕۆم له‌ شاره‌که‌ت /

 

 گوڵم، هه‌رێمی زۆنگ و زه‌ل/ چلۆن ئه‌بێته‌ جاڕه ‌گوڵ/ له‌ شاری تۆ، له‌ بانی عه‌رشه‌ قۆنه‌ره‌ی دراو/ شاره‌که‌ت / ئاسکه‌ جوانه‌که‌م !/ ته‌سکه‌ بۆ ئه‌وین و بۆ خه‌فه‌ت هه‌راو/ کێ له‌ شاری تۆ، له‌ شاری قاتڵی هه‌ژار/ گوێ ئه‌داته‌ ئایه‌تی په‌راوی دڵ؟/ منێ که‌ گۆچی تاوی گه‌رمی به‌رده‌واره‌که‌ی عه‌شیره‌تم/ به‌ داره‌ ته‌رمی کووچه‌کانی شا‌ره‌که‌ت/ ڕانه‌هاتووه‌ له‌شم/بناری پڕ به‌هاری دێ

/ ڕه‌نگی سوور و شین ئه‌دا/ له‌ شیعر و عاتیفه‌ی گه‌شم/ ئه‌ڵێم بڕۆم له‌ شاره‌که‌ت گوڵم.

 

 به ره‌ی2 : له‌ کۆتایی 50کان وسه‌ره‌تای60کان شاعیرانێک وه‌ک جه‌لال مه له‌کشا ،عه‌لی حسه‌ینیانی وشه‌ریف حسه‌ین په‌ناهی ده‌رکه‌وتن که ته‌نیا جه‌لال مه له‌کشا له‌ شێعروتن نه که‌وت (شێعری کاوه‌وجانتای سه‌فه‌ر )شیعری تاکده‌نگ و ساکاری ده‌یه‌ی 60 و که‌ زیاتر ناوه‌رۆک ته‌وه‌ر و هه‌ڵگری په‌یامی سیاسی یا کۆمه‌لایه‌تی بوون و لایه‌نی هونه‌ری و جوانی ناسانه‌ ده‌بووه‌ پاشکۆی شیعر.

 

به ره‌ی 3. له‌ ده‌یه‌ی 70 به‌کرانه‌وه‌ی که‌ش وهه‌وایه‌کی کراوه‌ترله‌پانتای جم وجۆڵه‌فه‌رهه‌نگیه‌کان، شاعیرانێکی لاوسه‌ریان هه‌ڵداکه‌به‌ئاگایی له‌گۆڕانکارییه کانی شێعری جیهانی،کاری جیاوازونوێیان پێشکه‌ش کرد وه‌ک :مارف ئاغایی، فه‌ره‌یدون ئه‌ڕشه‌دی، ساڵح سوزنی، ژیلاحسه‌ینی،ره‌حیم لوقمانی، سیمین چایچی،کولسووم عوسمانپوور،جه بارئه‌حمه‌دی،په‌رویز زه‌بیح غوڵامی و.......

 

به ره‌ی4 :له‌ ده‌یه‌ ی 80 شاعیرانیک به خوێندن ومۆتاڵای تیۆری ئه‌ده‌بی وڕه‌خنه‌ی ئه‌ده‌بی وبه رهه‌می مۆدێرن وپۆست مۆدێرن له‌رێگای زمانی فارسییه‌وه‌و ئاوڕله‌ زانسته‌ مرۆییه کان به تایبه ت فه‌لسه‌فه‌وده‌روونناسی ومیتۆلۆژی وڕه‌نگدانه وه‌ی ئه‌ مانه له‌ به‌رهه‌کانیاندا که‌ش و فه‌زایه‌کی نوێیان خوڵقاند وه‌ک ره‌زا عه‌لیپور،ئیبراهیم ئه‌حمه‌دی نیا ، یوونس ره‌زایی،شه‌هاب شیخی،بێهزادکوردستانی،که‌ماڵ ئه مینی،به‌یان عه زیزی تا راده‌یه‌ک کامبیز که‌ریمی  و...

 

تایبه‌تبه‌ندی شیعری به ره‌ی4ڕه‌نگه تا ڕاده‌یه کیش چه‌ند شاعیرێکی به‌ره‌ی3بگریته‌وه‌ برێتییه‌ له‌ :لادانی زمانی ،مۆنۆلۆگ وبیرکردنه‌وه‌،چه‌ندده‌نگی وچه‌ندله‌حنی،وڕینه و هه‌ڕه‌مه کییه تی زمانی که‌ شیعرییه‌ت بخاته‌وه‌،وه‌ستانی له‌پڕوکورتبڕ،لادانی له‌ پری نێوان دال ومه‌دلوول،ئاشنایی سڕینه‌وه‌،چه‌ندمانایی وماناسڕینه‌وه‌ و...

 

دواجار ئه‌م ئه‌رکانه ئه بێ له‌به‌رژه‌وه‌ندی شیعرییه ت دا بن نه ک بیرکردنه وه‌ به هه ر مانایه‌ک بێت،مه‌رج نییه له‌ پرۆسه‌ی نووسین خه‌یال بێته‌ مه‌به‌ست وبیرۆکه‌وپه‌یامیکی دیاریکراوچونکووئه‌وئه‌رکانه‌ی ده‌خرێته‌ سه‌ ر شیعرئه‌بنه هۆی که‌م خوینی شیعروسیسی شیعرییه ت!

 

F.کتێبی  "ئێواره‌که" وهه‌ڵسه‌نگاندن:

 

1. ناوی کتێب ودیزاینی به‌رگ وڵاپه‌ڕه‌کان:

 

له‌ ناوی کتێبی""ئێواره‌که"  پیتی ناسیاوی "که"کاتێ به‌کارئه‌برێ که‌ بێژه‌روبیسه‌رئه‌زانن باسی کام شت یان که‌سی دیاریکراو یان ناسیاو ئه‌کرێ،به‌ ڵام ئه‌م ڕازه‌ له‌کۆی شێعره‌کانیکتێبه‌که‌ هه‌ربه‌نهێنی ئه‌مێنێته‌وه‌!ڕه‌نگه‌ ئه‌گه‌ر ده‌سته‌ واژه یان رسته‌یه‌ک بوایه به‌سه‌ردێڕی کتیبه که ته‌عبیروراڤه‌ی جۆراوجۆروجیاوازی هه‌لئه‌ گرت! خۆئه گه روه‌ک لاساییکردنه‌وه‌وشتێکی باو سه‌ردێڕی یه‌ کێک له‌شێعره‌کان بوایه به ناوی کتێبه که پتر سه‌رنجی خوێنه ری ڕائه‌کێشاوه‌ک بزاڤێکی مێغناتیسیی ئێواره‌که‌]

 

دیزاین: به کارهێنانی ڕه‌نگ بۆ دیزاینی به‌رگ وڵاپه‌ڕه‌کان یانی کاری گرافیکی  وته‌نانه‌ت جۆری فۆنت و ئه‌ندازه‌که‌ی ساده‌وسانا دێته‌به‌رچاوونه‌یتوانیوه‌ سه‌رنج ونیگای خوێنه ر بقۆزێته‌وه‌ بۆ لای خۆی! خۆ ئه‌گه‌ر کتێبه کهسیدی تۆمارکراویشێعره‌کانیشی له‌گه‌ڵ بوایه گاریگه‌ری زۆرتر ئه‌بوو وه‌ک چوارینه کانی خه‌ییام به کوردی به‌ده‌نگی مامۆستاهه‌ژارخۆی.

 

2.لایه نی ئاهه نگ ومۆسیقا له‌ شێعردا: هه‌ندێ له‌و شێعرانه‌ی به‌ر له‌ ساڵی2000 له‌م کتێبه‌دانووسراون زۆرترلایه‌نی هه‌ست وخه‌یال تێیاندا به هێزه‌ومۆسیقا وئاهه‌نگ ده‌وریکی جوان ئه‌بینێ. له‌ نه ریتی یۆناندا شێعروئاوازپێوه‌ندییه کی ده‌روونییان بوه‌.هۆراس،یه کێک له‌ ئه‌ رکه‌کانی شاعیرهه ڵبژاردنی ئاهه‌نگێکی ڕه‌وان بۆبابه‌تی شێعره‌که‌ی ئه‌زانێ.مییکاییل سۆرب ئه‌لی : شاعیرانی زوو شایه ر بوون وشایه‌رانیش شاعیربوون!ئه‌وان ئاهه‌نگیکی ڕه‌وانیان هه‌ڵده‌بژاردکه‌ئه‌بوه‌هۆی ئه‌وه‌ی خه‌لکی له‌به‌ری بکه‌ن وده‌م به‌ ده‌م له‌ناویاندابگه‌ڕێ.بۆ نموونه شێعری "کورته‌ چیرۆکی ئه‌م خه‌ونه" له باری ئاهه نگ ومۆسیقاوه‌ به یتی ئازیزه  ئه‌هێنێته‌وه‌ یاد:

 

بورکانێکه‌ کورته‌ چیرۆکی ئه‌م خه‌ونه‌

 

ئاوا بوونی خوناوکه‌ی بارانی گیانێ /له‌ پێده‌شتێ/ له‌ دره‌ختێ /له‌ هه‌وارێ.   سروودێکی نا ئاشنا و/ ژاکاندنی به‌ری باخێ /بانگه‌وازی نامۆ بوونی/

خه‌ونی هه‌ڵۆ له‌ خه‌ونگه‌/ له‌ لووتکه‌ی بوڵیندی شاخێ.

  تا به‌یان ئاواڵه‌ بوونی/ درزی ده‌لاقه‌ی ته‌نیایی /نه‌بوونی ڕوانینی مانگ و

چاوه‌ڕوانیی ته‌نیا بوونێ /له‌ کازیوه‌ی هه‌ر به‌یانێ پرسیارێ /له‌ جوانی نه‌رمه‌ بارانێ /له‌ جێگه‌ی هه‌ڵاتنی خۆر /له‌ دیمه‌نی ئاسمانێ /هه‌موو شه‌وێ

مه‌ته‌رێزێ ئاواڵه‌یه‌ /بۆ نێچیری له‌نجه‌ی مامزێ له‌ کۆسارێ /به‌ وزه‌ی چاو

به‌ دیتنێ /مامز ڕام و له‌نجه‌ یاخی!

 به‌ر بوونه‌وه‌ی گڕ و بڵێسه‌ له‌ ئاسمانێ /چاو کردنی تێکچڕانی /هه‌ره‌سێ له‌ لانسارێ/ حیلکه‌ی ئه‌سپێکی ده‌سته‌مۆ /له‌ سارایه‌ک/ گه‌رمه‌ غاری ئه‌سپێکی تووش/ له‌ هه‌ڵدێرێ /له‌ هه‌ورازێ.

ڕاچڵه‌کینی مێگه‌لێک و /قوت بوونه‌وه‌ی /سێبه‌ری سه‌ر و گوێلاکی /دوو به‌رخی کاڵ،/ چاو کردنی گورگێ له‌ دوور.

  ده‌سته‌ ده‌سته/‌ ڕوانینی زیز و تۆراوی /هه‌ور و باران /له‌ بێشه‌یه‌ک

/چه‌پک چه‌پک هه‌ڵڕنینی /وه‌نه‌وشه‌ی ده‌وری ڕووبارێ

  ئاوا بوونی /ئامێزی کراوه‌ی دایکێ/ شیر پێدان و به‌زه‌ییه‌ک /بزه ‌و زه‌رده‌خه‌نه‌ی ڕۆڵه/‌ فرمێسکێ،گه‌رمه‌گریانێ.

 بورکانێکه‌ کورته‌ چیرۆکی ئه‌م خه‌ونه/‌ هه‌ناسه‌ی گه‌رمی یه‌خسیری بنی گۆمه‌ /  چ بورکانێ؟ /سنوورێکی به‌دی نه‌کراو/ /بۆ هاوارێ /بۆ گریانێ.      1998

 

**************************

 به یتی ئازیزه

ئازیزێ ، ده‌وه‌ره‌ ئازیزه جوانێ،سینگ سه‌ده‌فێ مه‌مک فنجانێ،/چاوڕه‌شێ برۆقه‌یتانێ،

 

دایک حدودێ باب که‌حلانێ،/به‌وانت سوێند ده‌ده‌م ئه‌گه‌رهه‌ڵدێن له‌سه‌فی ده‌عاسمانێ،/

 

به‌وان حه‌رفان که‌م ئه‌گه‌ر هه ڵده‌ستێ له‌ قورعانێ،/ به‌وان گه‌وره‌ کیژان ده‌که‌م ئه‌گه‌ر دێنه ده‌رێ،له‌وێ ماڵێ له‌وێ خانه‌دانێ،/ ئه‌گه‌رنه‌مده‌نێ به‌ژنێکی باریک وزه‌ندێ به‌ بازن،له‌خۆم حه‌رام ده‌که‌م نان وئاوی کاوله‌ ئێرانێ.ئازیز.......

 

3.ئیماژ: (نقش،انگاره‌،تصویرزه‌ینی)

 

"خه‌یال،فتێله‌ی چرای هونه‌ره‌.ئه‌گه‌رزۆری بکێشینه خواره‌وه‌ئه‌کوژێته‌وه‌ وئه‌گه‌ر زۆریش زیادی که‌ین دووکه‌ڵ ئه‌کا."

 

شاعیر بۆئه‌وه‌ی زمانی شێعره‌که‌ی (تمثیلی)بکاته‌وه‌ حه‌وت که‌ره‌سه‌(تمهید)ی له‌به‌رده‌ستدایه‌ که‌ برێتین له‌: خه‌یاڵ،لێکچواندن(تشبیه)،خوازه‌،واج ئارایی،گیان به‌خشی، ده‌نگ_واژه، زیاده‌ڕۆیی(مبالغه).

 

 ئیماژ وێنه یه‌ که له‌ وشه‌ درووست ئه‌ بێ وشێعرئیماژێکه خۆی له‌چه‌ندین ئیماژی تر پیکهاتوه‌.فیلسووفان و شاعیران تا ئێستا تاریفێکی ناسیاویان له ئیماژ به ده‌سته‌وه‌ نه‌ داوه‌و به ڵام ئه‌م تاریفه‌ی ئه‌زراپاوندله‌ ئیماژله‌ سه‌ده‌ی 20 زۆرتر به‌کاررۆیشتوه‌"ئاوێته‌یه‌کی( همتافته‌) زه‌ینی و ئیحساسی له‌ ساتێک له‌ زه‌ماندا".له‌م تاریفه‌ دا ئیماژ ته‌نیا جێگرێک بۆ شتێکی دی نییه،به ڵکووسرووشتێکی ئیحساسی،زه‌ینی وده‌رهه‌ستی(انتزاعی)هه یه که‌ هاتۆته‌ ناو وشه‌وه‌، که له‌ هه‌رساتێکی دیاریکراودو ته‌جره‌به‌ی ئه‌که‌ین. ئیماژه‌ ئینتزاعییه کان پاژی ده‌روونی شێعرن وکارکردیان له‌ ناو شێعردائه‌بێته‌ ڕه‌نگدانه‌وه‌یان.به کورتی ئیماژ(له‌بارودۆخێکی گه‌لێک کورت)ته‌جره‌به‌یه‌کی ئینسانی به وشه‌ ی له خۆیداهه‌یه‌وهه‌ربه‌م هۆیه‌ زۆرجارخویندنه‌وه‌ی شێعربه ئیماژه‌وه‌ ده‌ست پێده‌کرێ.

 

به باوه‌ری ئه‌ره‌ستوو،خه‌یاڵ  مادده‌ی شێعره‌و شێعریش په‌یڤێکی (شورانگیز)وهه‌ڵگری خه‌یاڵه‌.ئه‌وه‌ی قسه‌وپه‌یڤی شاعیرانه له‌قسه‌ی ئاسایی وڕۆژانه جیائه‌کا‌ته‌وه‌ خه‌یاڵه‌ وبه رهه‌می خه‌یاڵیش ئیماژه. هه‌رخه‌یاڵ و(صورخیال)ه ئه‌توانێ شاعیر بێجگه‌ له‌ شاعیری وه‌ک هونه‌رمه‌ندێکی لێهاتووشاره‌زا به به‌رده‌نگه‌کانی بناسێنی.چونکووهه‌ندێک ڕه‌خنه گری ئه‌ده‌بی،هونه ر به به‌رهه‌م وده‌رئه‌نجامی خه‌یاڵ وتخیل واقیعی ئه‌زانن.

 

جۆره‌ کانی خه‌ یال برێتین له‌ : :وێنه یی (دیداری یاتصویری) ،بیستن(شنیداری)،بۆنکردن(بویایی)،چه‌شتن(چشیدنی)،لامسه‌،جم وجۆڵی (حرکتی)،ئۆرگانیک.

 

نموونه‌ کان:

 

*. له‌ وه‌همی ئه‌و دیوی حه‌سار؛

ئاگردانیش با گه‌شه‌ی بێ جار و بار

 

*.ڕێک ئه‌و ده‌مه‌ی په‌ڕه‌سێلکه‌کان

گژه‌با چاویان لێ ناترووکێنێ

 

*.شۆڕشێ ئینشا بکه‌ی له‌ سکووت

 

*.هه‌نووکانه‌ له‌ ناو ئێخلاسی شه‌و نوێژێکا

ئه‌ڕۆین به‌ره‌و که‌ناره‌کانی بزر بوون

 

*.له‌ ئاپۆڕه‌ و قه‌ره‌باڵخی باڵنده‌

  له‌ شاڕێکانی ئاسمانا

  کورسی و ته‌ناف

  بۆ زاڕۆکان ناخوێننه‌وه‌.

 

*.تا شه‌و ده‌رفه‌تی داخورپانی

دڵی پیاوی گورچیله‌ فرۆش نه‌بێت

 

کۆڵانێکی فرچک کراو به‌ بافوور و

  دوو په‌نجه‌ره‌ی به‌ر جوێن دراو

  سه‌فه‌ر ده‌که‌ن بۆ ئه‌م شێعره‌

 

*.له‌ لێواری هه‌ڵه‌یه‌کدا راوه‌ستا

4.خوازه‌ له‌ شێعردا:جه‌وهه‌ری شێعر خوازه‌یه‌.نیچه‌ ئه ڵی:زمان له‌ زاتی خۆیدا ئیستێعارییه‌!

 

ئه‌فلاتوون لای وایه پێوه‌ندی خوازه‌وزمان وه‌ک پێوه‌ندی دانه‌وگیایه‌. خوازه‌له‌زمان جیانابێته‌وه‌.به بڕوای ئه‌و" په‌یڤی خوازه‌یی به توخمی بێ خوازه‌ شیناکرێته‌وه‌ بێ له‌ ناوبردنی مانا".ئه‌ره‌ستوو به پێچه‌ وانه‌ی ئه‌فلاتوون، خوازه‌ به زینه تی په‌یڤ(که‌لام) ئه‌زانێ ولای وایه‌" ئه‌کرێ په‌یڤی خوازه‌یی به راگرتنی ماناوه‌ بگۆڕین به په‌یڤی بێ خوازه‌

 

به بروای دۆناڵد ده‌یویدسۆن فیلسووفی هاوچه‌رخی ئامریکایی (خاوه‌نی دووتیۆری به‌ناوبانگه‌ له‌ره‌خنه‌ی ئه‌ده‌بیدا.1.خوازه‌:تیۆری عیللی،2.وحدت بی قانون[یه کگرتنی بێ قانوون])

 

خوازه‌  هه‌مان گاریگه‌ری پارچه‌یه‌کی مۆسیقا یان تابلۆیه‌کی شێوه‌کاری له‌سه‌رزه‌ینی بیسه‌روبینه‌ری خۆ هه‌یه‌. کاریگه‌ریی سه‌مفۆنیای بێتهۆڤن وتابلۆی ڤان کۆخ[هه ڵفڕینی قاڵاوه کان] له‌سه‌ر زه‌ینی بیسه‌روبینه‌ری هۆگرانی خۆیان به‌زمان وه‌سف ناکرێ،ئه‌م حاله‌ته‌ وا له‌م کاریگه‌رییه درووست ئه‌بێ حاله‌تێکی ده‌روونی ونه‌فسانییه، حاله‌تێکه‌ هه‌ستی پێئه‌کرێ وسه‌رتر له‌ ماناووه‌سفه‌! واتا خوازه‌ش بێجگه‌ له‌خۆی به‌ شتێکی دی شه‌رح ووه‌سف ناکرێ! خوازه شێوه‌کاری ومۆسیقای زمانه.خوازه‌ له‌ شێعردا وه‌ک حه‌بی ره‌وانگه‌ردان وایه‌و کاریگه‌ری ده‌روونناسانه‌ی هه‌یه‌.

 

الف.حافظ :

 

هر شبنمی در این ره صدبحرآتشین است      دردا که‌ این معما شرح وبیان ندارد

 

ب. خوازه له‌.شێعری پاییزی مه‌نووچێهری:ره‌نگ و‌ ئا هه‌نگی پاییز به وێنه‌ومۆسیقاپیشان ئه‌دات.خوازه‌یه‌کی به رین وبه‌ربڵاو(نیگاوزمان وبه یانی تازه‌ وقووڵی ووردبینی شێعر هه‌رخوێنه رێک ئه‌خاته‌ تێرامان وبیرکردنه‌وه‌.)

 

ج.له‌مه‌سخی کافکا :بوونی گرێگوار سامسا به قالۆنچه‌(که‌وڵاوکه‌وڵ)  ئه‌وه‌نده‌ خوازه‌ یه‌کی ترسناکه وسه‌رسوووڕهێنه‌ربووکه‌ سنووری مانای به‌زاندوئه‌مه‌ ڕووداوێک بووله‌ده‌ره‌وه‌ی زمان.هه‌ر ئه‌م خوازه‌ نامۆیه‌ بوو ئه‌م چیرۆکه‌ ی گه‌یانده‌ لووتکه‌ی چیرۆکی سه‌ده‌ی بیسته‌م!

 

د. قوبادی جه لیزاده 12 کورته‌ شێعری له‌ کتێبی "هه میشه‌ ڕوو له‌خودا ،هه میشه مه ست" له‌ باره‌ی پاییزه‌وه‌ نووسیوه‌:

 

پاییز

 

پشیله‌یه‌کی زۆڵ،

 

له به ر پێی دارهه نارێکی ڕووت پاڵکه‌وتووه‌و

 

به دوو چاوه‌ ڕه‌په‌کانی،

 

ته‌ماشای ناوله‌شی ده‌کات!!

 

*خوازه‌ی مردوو: خوازه‌یه‌که‌ له‌ جێی خۆی بزووتوه‌و به‌ مانایه‌کی تایبه‌ت به‌کارئه‌ڕوات.لا واقیعدا مان په‌یدائه‌ کات وکاتی بیستنی ئه‌و وێنه‌ی ئه‌بێ بیدا به‌ زه‌ین نایدات!وه‌ک پاژنه‌ی درگا ، سینه ی کێو

 

خوازه‌ی ناو  ئێواره‌که‌:

 

*کچێنی وه‌ته‌نێک/ته‌مووره‌ی ماتیکا/عه‌تری سپاچه‌ک و ئه‌سکه‌ناس/له‌ سه‌ر له‌پی سه‌ر هه‌ڵدانتا/له‌ سه‌ره‌تای شه‌وی هه‌ناره‌که‌وه‌ /من و چه‌ن مچوڕکی نامۆ

/کووچه‌ی سێهه‌می شه‌هوه‌تم/ شه‌و دره‌نگانی سکووتێک/ کاسێتی واوه‌یلاتا/ تۆ ژێر سفریت/ ده‌نگی ده‌سته‌مۆی موتۆرسیکلێتم/ کووچه‌ی وشه‌/ کووچه‌ی ویژدان/ کووچه‌ی داپڵۆسین /په‌لاکی زۆر/له‌ حه‌رامخانه‌ی پیرۆزی درۆیه‌کدا/

له‌ مه‌هله‌که‌ی دوو چاوا / که‌ناره‌کانی بزر بوون / ئاوازی ده‌ریام. / بیری ماندوو/لاپه‌ڕه‌ی ئێواره‌/رواڵه‌تی گه‌رمی بزه‌/دوو په‌نجه‌ره‌ی به‌ر جوێن دراو

 

***

 

5. واج آرایی[ alliteration تناضرآوایی،تنافرحروف،نغمه حروف]

 

شاعیرله م شێوه‌دا ئاگایانه مۆسیقاسازئه‌کات وبه‌جوانترگاریگه‌ری دانان،وێناسازی وئیلقای هه ست وحاڵ وگواستنه وه‌ی په‌یام له‌ شێعره‌که‌یدازۆرتر‌ئه‌کات.(مۆسیقای پیته‌ بێده‌نگه‌کان زیاتر هه ستی پێ ئه کرێ).له‌ پێشداچه‌ندنموونه‌یه‌ک له‌ شاعیرانی تر دێنینه وه‌ دواتر دینه‌وه‌سه‌رکتێبی ئێواره‌که‌:

 

:دووپاتبوونه وه‌ی پیتی [خ] و[ز] له‌  شێعریمه‌نووچێهری دامغانی:

 

خیزید و خز آرید که هنگام خزانست

باد خنک از جانب خوارزم وزانست

آن برگ رزانست که بر شاخ رزانست

گویی به مثل پیرهن رنگ رزانست

دهقان به تعجب سر انگشت گزانست

کاندر چمن و باغ نه گل ماند و نه گلنار ...

 

دووپاتبوونه وه‌ی پیتی [ش] له‌  شێعرینالی:

 

 قوربانی تۆزی ڕێگه تم ئه‌ی بادی خۆش مروور

 

ئه‌ی په‌یکی شاره‌زا به هه مووشاری شاره‌زوور

 

ئێواره‌ که :

 

*پیتی [ت] ل 5و6:

 

به‌فرانه‌ ده‌سته‌ واژه‌یه‌ک چێ ئه‌که‌م

 

له‌ ته‌وژم و

 

ته‌مانه‌ پڕ به‌ ته‌مه‌نی هه‌ناسه‌م

 

لێڵتم ئه‌من.

 

پیتی [ش] ل 7 :

 

شاملوو به‌ شێعری شاراوه‌

شه‌وێک باران نووسم ئه‌کا و....

 

*پیتی [ش] ل41 :

 

شه‌و وشیرازوشاره‌زوور

پیتی [س] ل 8: له‌ سه‌فه‌ری سووری سێودا

 

* پیتی س له‌ شێعری  : ده‌سپێکی وشه‌

 

هه‌رده‌م له‌ چه‌مه‌ر سووربه‌،سوور باوی به‌سه‌رچوو

 

هه‌ر چرکه‌ ئه‌من سوورم و سووریش به‌ سه‌ر دێت

 

  ******

 

6. ژیانی واقیع وشێعر ودونیا ی شاعیر: له‌ ڕابردودا دونیا ی شاعیرچیاوپێده‌شت وکانی وڕووباروزه‌ریاوئاسمان و.. بوو، زۆرتر هۆگروخووگری سرووشت بوو به ڵام دونیای ئه‌ ورۆکه‌ی شاعیر بریتییه‌ له‌جاده‌وئیسفاڵت ومێترۆوئاپارتمان وویلاومۆبایل وماهواره‌و ئینتێرنێت و... . که‌هه‌مووویان له‌سه‌رهه‌ست ونه‌ستی شاعیر کاریگه‌رییان هه‌یه‌.له‌ کتێبی ئێواره‌ که هه‌ندێ له‌م شتانه‌ی دونیای ئه‌ ورۆئه‌ بینین:

 

ل7: لێره‌ عه‌تری سپاچه‌ک و ئه‌سکه‌ناس و

په‌پووله‌ سه‌رگه‌ردانی ده‌فڕێ و

چۆله‌که‌ کڕێوه‌ ده‌جریوێنێ.

 

ل10: جێ پێی کۆڵان له‌ موتۆرسیکلێتا دیاره‌؟!

بنێشت،کۆڵان،هه‌ور،باران،نه‌ورۆز،گیا،

ئازادی،موتۆرسیکلێت،قه‌مه‌،چه‌قۆ،ماچ،

عه‌شق،لێو،چارشێو،نه‌وت،دۆلار،که‌نگر،

 

7.فمێنیسم وکێشه‌ی ژنان: شاعیر به‌ زمانی شێعرواته‌ "خوازه"‌ ئاوڕێکی سه‌رپێیانه‌ی له‌ کێشه‌ی ژنان له‌کۆمه‌لگای پیاوسالاری کوردیدا داوه‌ته‌وه‌ .با ئه‌وه‌مان له‌بیر بێت لیره‌ ئه‌و شاعیره.ئه‌وه‌ ئه‌رکی کۆمه‌ڵناسه‌ که‌به‌چڕی وپڕی خه‌ریکی لێکۆڵینه‌وه‌وتوێژینه‌وه ی فمێنیسم وکێشه‌ی ژنان ‌بێت.چه‌ند نمه‌ه‌نه‌ یه‌ک له‌ کتێبی ئێواره‌که‌ :

 

ل8: له وانه‌ی ڕه‌شی سمێڵدا

نامووس چڕستانی سووره

 

ل9:ته‌وری شه‌ره‌ف

ڕه‌نگه‌ ناته‌باییش نه‌بێت!

 

8.ڕووبه‌ڕووبوونه وه‌ له‌ گه‌ڵ زمان:

 

الف _لادانی نه حویی زمان :

 

1.به‌ردم به‌ هه‌ڵه‌ پێ ده‌ڵێن(به‌ هه‌ڵه‌ پێم ده‌ڵێن به‌رد)ئه‌گه‌ر ئه‌م ڕسته‌ چواروشه‌ بێت په‌ پێی فرمووڵی بیرکاری  (ریاضی) ئه‌توانین24 جۆربینووسین که ره‌نگه زۆربه‌یان له‌قسه‌کردنی ئاسایی بێ ماناده‌رچن

 

2.قوتابییه‌کان زه‌ویم به‌ هه‌ڵه‌ پێ ده‌ڵێن

 

3. هه‌تا بڵێی حه‌زم له‌ په‌پووله‌ بوونته‌ و

شه‌وانه‌ به‌ قه‌د فرمێسکێ تۆ له‌ منی و

 

4. تا له‌ تینوویه‌تیی کێڵگه‌دا

  5.من بم باران.

 

پچڕانی پێوه‌ندی نێوان دال ومه‌دلوول: به‌ نیازم بچمه‌ دره‌خت

 

ب_به کارهێنانی زمانی دیکه ‌و وشه‌ی شێوه‌زاره کانی دی:

 

زمانی عه‌ره‌بی :په‌لاکی سفرل14 : صم بکم میوانی خوێن شیرینی به‌رد

 

شێوه‌زار: ل55:ڕدێن چه‌رموو،چه‌وه‌یلم

 

وشه‌ی شێوه‌زاری کوردی باکوور:شرۆڤه‌،په‌یڤ،ئه‌ڤین،ڤیان(پیتی ڤ جۆرێک ئاهه‌نگ ومۆسیقا ئه‌به‌خشێته‌ وشه‌.پیتی[ڤ، ژ ،ز]هه‌ربه‌وشێوه‌ن  voiced consonants)

 

9. هێماکان:له‌ م کتێبه‌دا چه‌ند وشه‌یه‌ک به‌رده‌وام دووپات ئه‌بنه‌وه‌ وه‌ک :

 

 شه‌و ،به رد، سێو، هه نار...ئێستابابزانین له‌ روانگه‌ی هێماناسییه‌وه‌ هه‌رکام چ مانایه‌کیان هه‌یه‌:

 

شه‌و: شه‌وبه‌ستراوه‌ته‌وه‌ به‌ پڕه‌نسیپی ناچالاکی،ژنانه بوون وناوشیارییه‌وه‌. Hesiodوه‌ک  "دایکی خودایان "ناوبرده‌ی کردوه‌ ، چونکوویۆنانییه‌کان بڕوایان وا بووشه‌ووتاریکی پڕۆسه‌ی خۆڵقاندنی هه مووشتێکیان وه‌ پێش خستوه‌ .له‌م ڕووه‌وه‌ شه‌و_وه‌ک ئاو_پیشانده‌ری زاوزێ ،توانایی شاراوه‌(بالقوه‌ )سه‌وزبوون وچه‌که‌ره‌کردنه‌.واتاحاڵه‌تیکی پێشگۆیی کردنه،گه‌رچی ڕۆژ نه بوه‌ته‌وه‌،به ڵام مزگێنی نوور و ڕووناکی رۆژی پێیه.له‌نه‌ریتی هێماناسیدا‌ هه‌مان گرینگی مه‌رگ وره‌نگی ره‌شی هه‌یه‌.به‌ پێی میتۆلۆژی  یۆنانی نیکس( nyx) خواژنی شه‌وه‌و دایکی دووبرای لفه‌ودوانه‌یه‌ واته‌هیپنۆس (Hypnos) وتاناتۆس ( (Thanatos .هیپنۆس خواوه‌ندی خه‌وه‌ و تاناتۆس خواوه‌ندی مه‌رگه]ئه‌م قسه‌ ناسراوه‌ی زمانی عه‌ره‌بی رێک پیشانده‌ری ئه‌ م ئۆ‌ستووره‌یه‌ النوم اخ الموت  [. تاناتۆس هه‌میشه‌ له‌به‌رانبه‌ر ئێڕۆس(Eros )خواوه‌ندی ئه‌وینه‌وه‌ دێت.. ئێڕۆس کوڕی خواژنی یۆنانی ئافرۆدیت (Aphrodite ) خواژنی ئه‌وینه‌ (هاوتای ڤێنووسی رۆمی Venus ، ئاستارتی فینیقی Astarteو ایشتار Ishtar بابێلیه‌). ئه‌وترێ ئافرۆدیتیان کچی زێئوسه‌  یان له‌که‌فی ئاوی زه‌ریاوه‌هه‌ڵتۆقیوه‌وپه‌یدابوه‌. ئه‌و خێزانی بێ وه‌ فای هێفاستووس Hephaestus خواوه‌ندی ئاگرودایکی ئێرۆس بوو.ئافرۆدیت بۆ جوانی له‌ پێش ‌هه‌‌مووخواژنه‌کانی تره‌وه‌ بوه‌و له‌ لایه‌ن پاریس(شازاده ی تروا) خه‌ڵات کراوه‌. ئه‌وهه‌روه‌ها هێزی به‌خشینی جوانیی ودڵرفێنیی نه‌به‌زانه‌ی به‌وانیتر بوه‌. له‌ناوهه‌رێمی گژو گیادا، گوڵی مۆرد( تلفونی)، گوڵه‌ باخ، سێوو خه‌شخاش، له‌لایه‌ن ئافرۆدیته‌وه‌پیرۆزکراون وهه‌روه‌هاله‌ دونیای ئاژه‌ڵانیشدا، چۆله‌که‌،کۆتر، قوو و په‌ڕه‌سێلکه‌ .

 

به رد : هیمای بوون ویه‌کپارچه‌یی و ئاشتی هاوئاهه‌نگ له‌گه‌ڵ خۆیه‌. سفتی وره‌ق وته‌ قی به‌رد هه‌ میشه کاریگه‌ریی له‌سه‌رئینسان داناوه‌، دژ به  شتی بیولوژیکی وه‌ک قانوونه‌کانی  گۆران،

پووکانه‌وه‌وداڕزان  و مه‌رگ دێت و هه‌روه‌ها وه‌ک  ئانتی تێز بۆ ته‌پ وتۆز و زیخ وماسه و ورده‌به‌رد، وه‌ک هیمای داڕزان وهه‌ڵوه‌ران دێت. کاتێ به‌ردبشکێ واتا  یه‌کپارچه‌یی ویه‌کگرتوویی ئه‌ڕووخێ؛ که‌ به مانای هه‌ڵوه‌ران ورووخانی ده‌روونی ولاوازی دێت، هه‌روه‌ها کارکردی ئایینیشی هه‌یه‌ وه‌ک : حجرالاسود

 

سێو :هیمای ئاره‌زووی زه‌مینییه‌وزێده‌ڕۆیی له‌م ئاره‌زووانه‌یه وبه‌پاشخانی ئایینی نه‌خواردنی سێوی قه‌ده‌غه‌کراووشیارییه که له به‌رانبه‌ربه شکۆکردنی مه‌یلی ماددی .لای نیچه‌ هیمای عه‌قل وویستی زانسته‌وته نیائاقارێکی مامناوه‌ندی نێوان ئاره‌زووی زه‌مینی ورۆحانییه تێکی پاکانه‌یه‌.

 

هه نار: به‌ پێی باوه‌ری یۆنانییه کان هه نارله‌ خوینی دیۆنیسۆس وه‌رگیراوه‌،شکڵ وساختاری ده‌روونییه که ی له ڕه‌نگه‌که‌ی گرینگتره‌ وهیمای دووباره‌ ئاشت بوونه‌وه‌ له‌گه‌ڵ تاقانه‌یی(یگانگی) جیهاندا.وه‌تر هێمای زاوزێ یه‌(باروری)

 

ژماره کان به‌ پێی هیماناسی :له‌ناوژماره‌کاندا ژماره‌ی 2هێمای مێوینه یه‌ وژماره‌ی3نێرینه یه:

 

کووچه‌ی سێهه‌می شه‌هوه‌تم

 

10. خه‌ساره‌کان ولاوازییه کان:

 

الف_.په‌تی نووسین له‌باتی پاراونووسین:ڕه‌نگه به کارهێنانی وشه‌ی دژواروکه متربیستراو وا له  خوینه‌ری چالاک بکات به‌ چه‌ندجار خوێندنه‌وه‌ی شێعره‌که‌ چێژی لێوه‌رگرن به ڵام زۆر جار پێوه‌ندی نێوان شاعیر وخوێنه‌ری ئاسایی ئه‌پچڕێنێ وخۆئه گه‌ر مانای وشه‌که‌ له‌ په‌ڕاوێزی هه‌مان لاپه‌ڕه‌ یان فه‌رهه‌نگۆکی ئاخری کتێبه‌که‌دا نه‌بوو خوێنه‌ر ناچارئه‌کات ده‌ست به‌داوێنی فه‌رهه‌نگه‌کان بێت ڕه‌نگه‌ ئه‌مه‌ش خوێنه‌ر له‌پڕۆسه‌ی خوێندنه‌وه‌ی شێعره‌که‌ دوور بخاته‌وه‌ودوایی به‌زه‌حمه‌ت بچیته‌وه‌سه‌ر خوێندنه‌وه‌ی شێعره‌که‌ ‌،بۆنموونه ئه‌م وشانه‌ی خواره‌وه له‌م کتێبه‌دا‌:

 

ئه‌ پاترێ،ئاژین،ئه‌سرۆ،خه‌ونگه،واقه‌لقه‌هارل53،رێزاڵ....

 

ب_.دووپاتبوونه وه‌ ی ده‌سته‌ واژه وته‌رکیبی خوازه‌و ئیماژه کان: سه‌مه‌ره‌یه، سه‌یره‌،

 

چاوی چاوم،ئێواره‌که‌،پیاوه‌که‌،  دڵت باش ،هه‌ نارت باش.......

 

ل79:هه لۆبووم و/له‌لووتکه‌ی خه‌یاڵیش خه‌ونگه‌م

 

هه‌مان ده‌سته‌واژه‌وئیماژله‌ ل88: خه‌ونی هه‌ڵۆ له‌ خه‌ونگه‌/ له‌ لووتکه‌ی بوڵیندی شاخێ

 

ج_.حوکم دان وشیکردنه وه‌وته‌وزیح:

 

ل7به‌رده‌وام ئه‌لێم؛دلت باش

 

ل10 : جا بۆچی نابێ من بڵێم.....

 

من شاعیرم، سه‌رم ده‌رئه‌چێ له‌ شته‌که‌!

 

د . ناوبرده‌کردنی فیلسووف ،شاعیر  له باتی درکاندنی بیروڕاکانیان:شاملوو،سوقرات، ئه‌ره‌ستوو

 

لاپه‌ڕه‌ی 7 له‌  شێعری به‌ردم به‌ هه‌ڵه‌ پێ ده‌ڵێن:

 

سوقراتێک له‌ ڕوانینما

ئه‌لف ئه‌کێشێ

 

شاملوو به‌ شێعری شاراوه‌

شه‌وێک باران نووسم ئه‌کا و....

 

  لاپه‌ڕه‌ی  92   له‌  شێعری ترووسکانه وه‌:

 

 له‌ مێحرابی ڕوانینما ئه‌ره‌ستوو ئه‌لفی کێشاوه

له‌ ڕه‌وتی ئاڵی گریانا ده‌نووسم من،ژیانێ بۆت

 

ه .به‌کارهینانی پاڕادۆکسی سواو : لاپه‌ڕه‌ی 6 له‌  شێعری به‌ردم به‌ هه‌ڵه‌ پێ ده‌ڵێن:

 

 تۆ مووسایه‌ک ده‌هۆنیه‌وه‌

له‌ له‌پی خه‌ونی فیرعه‌ونا

 

و.له‌هه‌ندێ له‌و شێعرانه‌ی وابه‌رله‌ساڵی2000نووسراون فورمێکی نووسینی پیته‌ کانی وشه‌به‌ شێوه‌ی ئه‌ستوونی له‌ژێر یه‌کدائه‌بیندرێ وشاعیران هێنده‌ به‌کاریان هێناوه‌ ئیتر گه‌یشتۆه‌ته‌ ڕاده‌ی سواویی وکڵێشه‌ بوون له‌ حاڵێکدا شاعیرانی وه‌ک فه‌رهادپیرباڵ وقوبادی جه‌لی زاده‌به‌شێوه‌ی جۆراوجۆروچڕوپڕترئه‌م جۆره‌ نووسینه‌یان ته‌جره‌به‌ کردوه‌،ئێستاش چه‌ند نموونه‌یه‌ک له‌م کتێبه‌:

 

شێوه‌ی سواو

 لاپه‌ڕه 60

 لاپه‌ڕه‌ 64

 لاپه‌ڕه 84

 

ب

 

ا

 

ر

 

ا

 

ن

 بم

 

با

 

رێ

 

نه

 ش

 

ن

 

ه

 

ی

 

گ

 

ی

 

ا

 

ن

 

م

 د

 

ه‌

 

ن

 

و

 

و

 

س

 

ێ

 

د

 

ڵ

 

 

 

 

ز.گۆڕینی شێوازی نووسینی وشه‌ ی زمانه‌کانی تر به‌ رێنووسی خۆیان:

 

به کاربردنی ڕینووسی لاتین بۆ ئه‌ووشانه‌ی وا بۆ خوێنه‌رگه‌لێک ئاشنایه‌وئاسایی بوه‌ته‌وه‌ ئه‌توانێ زیاتر سه‌رنجی خوێنه‌ری شێعر بۆ لای خۆی ڕابکێشی :

 

 ل23  :له‌ شێعرێکی دوو ئیکس لارجا =>  له‌ شێعرێکی XXL

 

هاویشته‌ وێب سایته‌ که‌وه‌ =>  هاویشته‌Websiteوه‌

 

وه‌ک نموونه‌یه‌کی جوان : شیعرێکی “ئیبراهیم ئه‌حمه‌دی نیا”

 

«DOWNLOAD»

 

ئه‌ی مردن

 

دانڵۆدم مه‌که‌

 

له‌ هارده‌کانی گۆڕه‌کانا

 

چه‌ن ساڵیترم گه‌ره‌که‌ و

 

ته‌مه‌نی مارمیلکه‌!

 

هێشتا نه‌مزانی دیموکراسی ته‌لیسی به‌ چه‌ن

 

یا چ جیاوازیمان،له‌ ئازادی و بزمارا

 

هێشتا قورعانم به‌ ته‌واوه‌تی خه‌تم نه‌کرد و

 

به‌رگی دووهه‌می capital  م نه‌خوێند!

 

هێشتا  شیعری چاپ نه‌کراو له‌ ته‌لیسێ ژێرزه‌مینا

 

هێشتا پاراو نه‌کراو

 

به‌‌ هه‌رزه‌کاری و C2H5OH

 

ئه‌ی مردن!

 

دنیای پۆست مۆدێڕنه‌ و دیجیتاڵ بۆ ئه‌وان و ئه‌وانتران

 

من رازی به‌ DOS و چه‌کوش و نان و دۆ

 

هێشتا پایانکاری خانووه‌که‌م له‌ شاره‌وانی

 

هێشتا گێڵاسی نێو حه‌سار پێنه‌گه‌یشتوو

 

هێشتا تایه‌ی ماشێنه‌که‌م زۆر تازه‌یه‌!

 

ئه‌ی مردن!

 

چه‌ن ساڵیتر و

 

ته‌مه‌نێکی نیوه‌ هه‌ڵۆۆ!

 

************************************************

 

سه‌رچاوه‌کان :

 

1." ئێواره‌که"شێعر. عه لی حسه‌ینی.1389

 

 2 .به‌فروگڕکان،ڕه‌خنه‌ی ئه‌ده‌بی و فیکری.حه‌مه‌سه‌عیدحه‌سه‌ن .ئاراس.2008

 

3.از رمان تا ملت.دکترهاشم احمدزاده‌.ترجمه‌دکتربختیارسجادی.دانشگاه کردستان.1386

 

4.دیروزوامروزشعرفارسی.ضیا‌ءموحد.هرمس.1391

 

5.نقدنوین درحوزه‌ شعر.دکترپروین سلاجقه‌.مروارید.1389

 

6.عقل افسرده‌،تاملاتی درباب تفکرمدرن.مرادفرهادپور. طرح نو.1378

 

7.ارغنون،فـصلنامه فلسفی،ادبی،فرهنگی.شماره‌ 1377.14

 

8.هه میشه‌ ڕووله‌خودا،هه‌میشه‌ مه‌ست،شێعر.قوبادی جه‌لی زاده‌.تیشک.2001

 

9.ایران_کورد،مجله‌ فرهنگی،هنری، ادبی وگردشگری مشترکایران واقلیم کردستان عراق.سال اول،پیش شماره‌.شهریور1391

 

10.مالپه‌ڕی فارسی وکوردی ئینتێرنێتیی

 

.11.A glossary of literary terms. M.H. Abrams

 

12. Dictionary of Gods and Goddesses. Michael Jordan. Library of Congress Cataloging-in-Publication Data.2004

 

13. Encyclopedia of Mythology. The Probert  Encyclopaedia. 2002

 

14. Dictionary of Symbols. J. E. CIRLOT. Translated from the Spanish by JACK SAGE. Taylor & Francis e-Library, 2001

 

15.English websites.

 

 

 

نووسراوه‌ی پنجشنبه بیست و هفتم تیر 1392کاتژمێر 22:47 عه‌لی حسه‌ینی| |

Design By : Night Melody