بۆ شێعری جیاوازی کوردی خوێنه‌رێکی ئه‌و تۆی نییه‌؟

 ئه‌حمه‌دی چاک-بۆکان

 کتێبه‌ باشه‌کان , هه‌ر ده‌ڵێی به‌ زمانی بێگانه‌

نووسراون . هه‌ر کام له‌ ئێمه‌ له‌ جیاتی وشه‌یه‌کی

  ده‌قه‌که‌ واتایه‌ک داده‌نێین, یان وێنه‌یه‌ک،

که‌ پتر ڕاڤه‌یه‌کی ناشیاوه‌. به‌ڵام له‌ کتێبه‌ باشه‌کاندا

هه‌مووی ئه‌م ڕاڤه‌ ناشیاوانه‌ جوان ده‌نوێنن.

مارسێل پرۆست

     له‌ ماوه‌ی ئه‌م پازده‌ بیست ساڵه‌ی دواییدا جۆرێک شێعری تایبه‌ت له‌ زمانی کوردی (به‌ تایبه‌ت له‌ کوردستانی ئێران)دا به‌دیهاتووه که‌ به‌ هۆی پێکهاته‌ی تایبه‌تی خۆیه‌وه‌ له‌ لایه‌ن خوێنه‌رانی ئه‌ده‌بی کوردییه‌وه‌ پێشوازێکی ئه‌وتۆی لێنه‌کراوه‌ ئه‌مه‌ش به‌هۆی داڕشتی تایبه‌تی خۆیه‌وه‌یه‌تی که‌ خوێنه‌ری ئاسایی خووی پێنه‌گرتووه و ناتوانێ پێوه‌ندییه‌کی شیاوی له‌گه‌ڵ دابمه‌زرێنێ. ده‌نا به‌ هیچ جۆر مه‌به‌ستم ئه‌وه‌ نییه‌ که‌ بڵێم به‌ هۆی لاواز بوونی ئه‌م شێعرانه‌وه‌ خوێنه‌ر پێوه‌ندیان له‌گه‌ڵ ناگرێ به‌ڵکوو مه‌به‌ستم ئه‌وه‌یه‌ : که‌  به‌ هۆی پێکهاته‌ی تایبه‌ته‌ی خۆیه‌وه‌ خوێنه‌ر پێوه‌ندی له‌گه‌ڵ ناگرێ. له‌م وتاره‌دا هه‌وڵ ده‌درێ خوێنه‌ر و تایبه‌تمه‌ندییه‌کانی ئه‌م جۆره‌ ده‌قانه‌ و هۆکاره‌کانی ئه‌و پێوه‌ندی نه‌گرتنه‌ بخرێته‌ ڕوو.

حه‌قیقه‌ت و ڕووداو لای بادیۆ
نووسه‌ر: EGS(بنکه‌ی ڕۆشنبیریی ‌ئه‌‌ورووپا)
وه‌رگێڕ له‌ ئینگلیزییه‌وه بۆ کوردی‌: عه‌لی حسه‌ینی
ئالێن بادیۆ فه‌یله‌سووفی فه‌ڕانسه‌وی دوکتۆرای فه‌لسه‌فه‌یه‌ و ساڵی 1937 له‌ ڕه‌باتی پێته‌ختی مه‌راکیش له‌ دایک بوو.له‌ ساڵی 1969 تا ساڵی 1999 له‌ زانکۆی پاریس ده‌رسی ده‌گوته‌وه‌،پاش ساڵی 1999 بوو به‌ سه‌رۆکی گرووپی فه‌لسه‌فیی زانکۆ.له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شا درێژه‌ی به‌ وانه‌ گوتنه‌وه‌ داو ناوبه‌ناوێک له‌ کۆلیژی ئینته‌رناشناڵی تایبه‌ت به‌ فه‌لسه‌فه ‌سمیناری داده‌نا،سمیناره‌کانی له‌ سه‌ر بابه‌تی جۆراوجۆر له‌ دژه‌ فه‌یله‌سووفه‌ گه‌وره‌کانه‌وه‌ (سێنت پۆل،نیچه‌، ویت گنشتاین،لاکان)بگره‌ تا نوێکارییه‌ فیکرییه‌ سه‌ره‌کییه‌کانی سه‌ده‌ی بیستی به‌ خۆوه‌ تایبه‌ت ئه‌دا.هه‌ست به‌ به‌رپرسایه‌تیی بادیۆ به‌رانبه‌ر به‌ ئه‌نجامه‌کانی شۆڕشی مه‌یی 1968ی فه‌ڕانسه‌ له‌ ژیانی ئه‌ودا له‌ هه‌ر شتێکی دیکه‌ زۆرتر بوو.ئه‌گه‌رچی ماوه‌یه‌کی زۆر یه‌کێک له‌ ئه‌ندامانی لێژنه‌ی دێس جێنسێز واته‌ لێژنه‌ی کومۆنیستانی فه‌ڕانسه‌ بوو(لێژنه‌ی مارکسیست لینینیستان)،ئه‌و له‌گه‌ڵ سیلڤیان لازارۆس و ناتاکه‌ مایکێل L organization politique  یان ڕێخست که‌ ڕێکخراوه‌یه‌کی فه‌راحیزبی بوو و به‌ شێوه‌ێه‌کی ڕاسته‌وخۆ و ئاشکرا له‌ سه‌ر بابه‌تی جۆراوجۆر ده‌ڕۆیشت(بڕێک له‌و بابه‌تانه‌ بریتی بوون له‌ کۆچ به‌ گشتی یان کۆچی ناوخۆیی،کار و کرێکار، و مه‌سکه‌ن).ئه‌و نووسه‌ری چه‌ندین ڕۆمان و شانۆی سه‌رکه‌وتووه‌ و چه‌ندین کاری فه‌لسه‌فیشی بڵاوکردوه‌ته‌وه‌.

له‌م حه‌سره‌تکه‌ده‌ ناڕوونه‌وه‌
من ئه‌دوێم لێت ئه‌ی مرۆڤ
بێ ئه‌وه‌ی سڵ که‌م
له‌ وه‌همی ئه‌و دیوی حه‌سار؛
ئاگردانیش با گه‌شه‌ی بێ جار و بار

سه‌یره‌!
منی ئاده‌میزاد
له‌ مه‌هله‌که‌ی دوو چاوا
ئه‌پڕووکێم                                                                                                                           ڕێک ئه‌و ده‌مه‌ی په‌ڕه‌سێلکه‌کان
گژه‌با چاویان لێ ناترووکێنێ

ئه‌ی په‌تیاره‌ بێ ده‌ره‌تانه‌که‌
لانی که‌م ئه‌تتوانی
شۆڕشێ ئینشا بکه‌ی له‌ سکووت
تا هه‌موو شت
ته‌نانه‌ت دار و دیوار
له‌ زریکه‌دا باڵا نه‌کا

وه‌ره‌ با هه‌ر ره‌نگێک بچێنین
به‌م لاپه‌ڕه‌ی دڵه‌دا و
چی تر بڵێسه‌ نه‌که‌ین به‌ سروود؛
هه‌نووکانه‌ له‌ ناو ئێخلاسی شه‌و نوێژێکا
ئه‌ڕۆین به‌ره‌و که‌ناره‌کانی بزر بوون
ئه‌م زه‌وییه‌ نه‌ با ئه‌بینێ و نه‌ بۆران!
به‌ خۆم ئه‌ڵێم
داخۆ ئه‌مه‌ حه‌قیقه‌ت بێ که‌ ئه‌ڵێن
ناو به‌ ناوێ
له‌و دیوی چیا
دره‌خت به‌ گه‌ڵاوه‌
ئه‌بێ به‌ شاباشێکی سوور و
دوای ناوبڕێک به‌ئه‌سپایی
عاله‌مێکی قه‌ترانی چێ ئه‌بێ له‌ سووتوو؟!

له‌م ده‌ڤه‌ره‌
هیچ ساماڵێ ره‌چاو ناکرێ بۆ هیوا
له‌و دیوی ته‌ماشاوه‌
ئه‌ستێره‌که‌ چاوه‌ڕوانمه‌ و
ئه‌ڕۆم چی تر با نه‌چڕژێم
به‌ سه‌ر مشتێ خۆڵی گه‌رما !
تا موخالیف بن جه‌ماعه‌ت
من به‌ مه‌ستی وشه‌ هه‌پروون هه‌پروونه‌که‌
ئه‌هۆنمه‌وه‌ و
له‌ قوژبنه‌کانی یاخی بوونه‌وه‌ ئه‌ترازێم
تا ئه‌م شێعره‌ تازه‌
به‌ تۆرانه‌وه‌ رۆژ نه‌کاته‌وه‌ و
سا به‌ڵکوو
پرشه‌ی عه‌شقێکی نادیار
بکه‌م به‌ ئاوازی ده‌ریام.

تا ئۆ‌قیانووسێ من جۆگه‌م ....

نامه‌یه‌ک له‌ سه‌ر چه‌ند لایه‌نی شێعری بۆ کاک عه‌لی حسه‌ینی به‌ بیانووی خوێندنه‌وه‌ی کتێبی "ئێواره‌که‌

        حه‌زم لێ نیه‌ شاعرێکی مۆرخس و ره‌خنه‌گرێکی قسه‌ قوڵ و قه‌مبه‌ بم و ناوی سه‌دان ره‌خنه‌گری بێگانه‌ت بۆ بێنمه‌وه‌؛ بڵێم فڵانی وای وت و فڵان شاعیری بێگانه‌ ئاوا رای خۆی له‌ سه‌ر شێعر ده‌ربڕیوه‌، به‌ گیانی خۆمان نه‌زه‌ری سه‌دان ره‌خنه‌گری بێگانه‌م به‌ گوێدا چپاوه‌ و روانگه‌ی زۆریه‌کیانم له‌به‌ره‌، به‌ڵام برا ئه‌و له‌ کوێ ئه‌ژی و ئه‌من له‌ کوێ؟ ئه‌و له‌ هه‌ست و ئیحساسی کام وڵاتا سه‌ری هه‌ڵداوه‌ و چ ئازارێکی چێشتووه‌ و به‌ چ زمانێک دواوه‌؛ ئه‌من چلۆن؟ کاکه‌ خۆ من باس له‌ ره‌وتێک ناکه‌م بناخه‌ و بنچینه‌ی بێنمه‌ ده‌رێ و هه‌موو ئه‌و که‌سایه‌تیانه‌ی به‌شیان بووه‌ له‌ دامه‌زرانی ، بیانناسێنم و روانگه‌کانیان لێک ده‌مه‌وه‌، نه‌ لالۆگیان کوردێکم و ئه‌وه‌ی له‌م وتاره‌ کورته‌دا ئه‌یخوێنیه‌وه روانگه‌ی خوێنه‌رێکی ئاسییه‌ که‌ گرینگ تر له‌ هه‌موان تاکێکی کورده‌ و وه‌کوو که‌سێکیش که‌ له‌ هه‌ستی وڵاته‌که‌ی خۆی دا ژیابێ، په‌ڕتوکه‌ شێعرێکی له‌ ژێر ناوی "ئێواره‌که‌" به‌ زمانی شیرینی دایکی خۆی خوێندۆته‌وه‌. جا هه‌رچی نووسراوه‌ روانگه‌ی من واته‌ خوینه‌رێکی ئاسایی تاکێکی کورده‌ و داکۆکی له‌ سه‌ر ئه‌وه‌ ناکات رای گشت خوێنه‌ران بێت، جا هه‌ر که‌سێک بڕوای به‌ وته‌کانم هه‌بێ بڵێ وایه‌ و هه‌ر که‌سیش نا با خۆی رای خۆی ده‌ربڕێ.

        The Violet Land
I come beyond the eternity and not able to rub hands
over someone's breeze and this city from time to time
I am frightened why are you frightening me dark valley?
***
O' old mountain combing city's hair,
see me in dream to say myself and nothing.
see it in dream the sky over my head
is pregnant with you and rain.
***
This lane often passes through my thoughts
and a past autumnal time.
I always narrate the young boys' games in the district
for myself, this lane and the street.
***
A fence of mine breaks all of the (YOUs) appear 
on the face of Sewze and Barane*.
I come to whisper you and your white bird
in the ears of the city.
a wall of mine demolished and you are covered with dust
after a moment the story of this deep silence is broken,
all of the roads of soul to welcome you and no one else.
***
A sky of mine burnt and all of my clouds
my rain sings me from that far distance.
you aren’t here to open the bundle of several dark years
you rain and move to my sea.
***
An Ahura* was in a sulk
my prostration was not able to stand in a crevice of a cry.
most of the times
hundred, hundred, three thousands of my life and myself
had only you didn't come.
***
An Ahriman* came in to me
when you were not and no one else,
often killed myself and
a tree of mine wounded by this hateful axe.
now heart is dripping for the death of that time.
***
O' Shasanam* come
don't fear
I am trying to write my colors in your autumn again
from my violet comes one
reads this poem immediately tonight,
I vomit all of the Ahriman's songs.
from my violet comes one,
takes me to the Zartosht's* red prostration.
from my violet comes one ,
saying instead of me:
O' waiting for you my bloody tears at night.
continually sing you, I am very sad at night.
I’m drunk and love your world just at the time of drunkenness.
for the drop of your color of stature, life looks like hell at night.
Your violet land is Nali's* poetry garden to me.
come and give me my violet I’m restless at night.
The smell of night has surrounded me,I don't live in comfort.
come Ahura come, be my friend at night.
2003 By Ali Hosseiny October
Translated  From Kurdish to English by Ali Hosseiny October 2003

Glossary:
*1:Sewze and Barane are two old famous Kurdish songs with strong feelings in them.
*2:Ahura is the name of ancient Iranians' god.
*3:Ahriman is an ancient Iranian word equivalent to devil.
*4:Shasanam is a fantastic person in the word of ancient Iranian poets that they loved her very much.
*5:Zartosht is the famous Kurdish  peace-maker and prophet that lived four thousand years BC.
*6:Nali is the famous Kurdish poet lived 200 hundred years ago.

بە ئاگاداری سەرجەم شاعیرانی کورد دەگەیێنین کە بنکەی ئەدەبی، فەرهەنگی و هونەری "بەڕۆژە"ی بانە دوای بەڕێوە بردنی یەکەمین کۆڕی شێعری کورت (ژێر ١٢٣ پیت) لە هاوینی ڕابوردوودا بە شێوەیەکی سەرکەوتوو کە بەشداری بەرفراوانی شاعیرانی بەخۆوە بینی و بەرهەمەکانی تایبەت بەو کۆڕەش لە دوو توێی کتێبێکدا لە ژێر چاپ دان، بەنیازە یەکەمین فستیڤاڵی شێعری "کورتەنامە" بەڕێوە بەرێت.

لەگەڵ داواکاری بۆ بەشداری هەمەلایەنە و چالاکانە لەم فستیڤاڵەدا تکاکارین ئەم مەرج و باروودۆخە لە ناردنی بەرهەمەکاندا ڕەچاو بکرێن.

1.     بەرهەمەکان بە فۆنتی یونیکورد و بە فایلی Word  بن و هەڵەی ڕێنووسی نەبێ کە لە چاپدا بەرپرسیارەتی لە ئەستۆی خۆتانە.

2.     بەرهەمەکانتان بۆ ئیمەیلی  baneberoje@yahoo.com بنێرن.

3.     لەگەڵ بەرهەمەکان کورتەیەک لە بیوگرافی (پێناسەی شاعیر)، وێنەیەکی شاعیر و ژومارەی پێوەندیتان بەڕێ بکەن.

4.     زاراوە جۆراو جۆرەکانی زمانی کوردی جیاوازیان نیە و بە هەموو شێوە ئاخاوتنێک پێشوازی لە بەرهەمەکان دەکرێت.

5.     ئەو شێعرانە لەم فستیڤاڵەدا دەگونجێن کە لە40 بڕگە،دوو کۆپلە یا حەوت دێر بن بەڵام دوو کۆپلەو حەوت دێڕەکەش لە 40بڕگە تێنەپەڕن

6.     دوایین دەرفەت بۆ ناردنی بەرهەمەکان ٢٠/١٠/٩٠ ە کە بە هیچ شێوەیەک ئەم دەرفەتە زیاد ناکرێت.

7.     ئەو بەرهەمانە لەم فستیڤاڵەدا وەردەگیرێن کە لە هیچ کۆڕێکی دیکەدا نەخوندرابنەوە.

8.     ناوەرۆکی بەرهەم ئازادە.

9.     بەرهەمەکان لە لایان لیژنەی ئەدەبیەوە تاووتوێ دەکرێن و بە هەڵبژاردەی بەرهەمەکان تا سێ کەس خەڵات پێشکەش دەکرێت.

10. هەر پێشنیارێک بۆ باشتر بەڕیوە چوونی ئەم فستیڤاڵە منەت بارمان دەکات و ڕێزی لێ دەگرین.

۱۱.بۆ زانیاری زیاتر ئەتوانن بەم دوو ژومارە پەیوەندی بکەن ۰۹۱۸۱۷۶۸۶۱۱و ۰۹۱۸۳۷۵۲۴۶۰

روونکردنه‌وه‌
‌بۆ ئاگاداریی هه‌موو ئه‌و خوێنه‌ره‌ به‌ڕێزانه‌ی که‌ کتێبی ده‌روازه‌که‌یان خوێندوه‌ته‌وه‌ یان بڕیاره‌ له‌مه‌به‌دوا بیخوێننه‌وه‌ پێویسته‌ چه‌ن روونکردنه‌وه‌یه‌ک ده‌رباره‌ی ئه‌م کتێبه‌ ئاراسته‌بکه‌م.
1.ئه‌و لاپه‌ڕانه‌ی که‌بۆ به‌رهه‌م و ژیاننامه‌ی هه‌ر شاعیرێک دیاری کراون له‌گه‌ڵ لاپه‌ڕه‌ی ناو کتێبه‌که‌ دوو ژماره‌ جیاوازییان هه‌یه‌.
2.هه‌ر وشه‌یه‌ک یان هه‌ر رسته‌یه‌ک که ‌له‌که‌واندا هاتبێ کاری وه‌رگێڕ نییه ‌و تایبه‌ته‌ به‌و ناوه‌نده‌ی که‌کتێبه‌که‌ی ویراستاری کردوه‌.له‌ هه‌مووی ئه‌و کتێبه‌دا چوار جار له‌ لایان وه‌رگێڕه‌وه‌ له‌ که‌وان که‌ڵک وه‌رگیراوه‌ و بۆ وشه‌ی تاک بوه‌.پێده‌چێ هه‌ر چوار جاره‌که‌ش له‌ شێعری (له‌ خه‌تی شکسته‌دا) بێت،ئه‌ویش به‌ هۆی چه‌ن پیتی ئینگلیزییه‌وه‌ که‌ ناچار بووین که‌ڵکی لێ وه‌رگرین.
3.له ‌لاپه‌ڕه‌ی 128دا له‌شێعری وێنه‌ی خۆت دا به‌جێگه‌ی (مۆسیقای باخ) به‌هه‌ڵه‌(باچ) نووسراوه‌.
4.له‌لاپه‌ڕه‌ی 180دا له‌شێعری کۆنه‌جیهاندا به‌جێگه‌ی شایه‌تییه‌کی خێرا (شه‌وقێکی خێرا) دروسته‌.هه‌روه‌ها له‌هه‌مان لاپه‌ڕه‌دا به‌جێگه‌ی جه‌نگی نێو ده‌ریا(مه‌له‌ی نێو ده‌ریا)دروسته‌.
5.له‌لاپه‌ڕه‌ی 190دا له‌شێعری لاواندنه‌وه‌دا وشه‌ی کوور به‌مانای نێری به‌داخه‌وه‌له‌ویراستاریدا به‌هه‌ڵه‌کراوه‌به‌کوڕکه‌ناوه‌رۆکی شێعره‌که‌چوه‌ته‌به‌ر پرسیار.داوا له‌خوێنه‌ری هێژا ئه‌که‌م به‌کوور(نێری) بیخوێننه‌وه‌.
                                                  به‌سپاسه‌وه‌: عه‌لی حسه‌ینی

تا سرودێ له‌ تۆ (.....

۱ـ دوو دڵیت بکه‌ شانی "با" و

                        ده‌ستت ئاوێزانی شانم

                        منم حه‌قایه‌تی زه‌وی و

                                                مێژوی سه‌فه‌ر....!!!

                    هه‌ڵم مژه‌ و

                             له‌ پیر بوونم کاڵ که‌ره‌وه‌ !!!

۲ـ پێکه‌نینت ئه‌ونه‌ی نه‌ماوه‌ گوڵ بگرێ

             به‌و شه‌رته‌ی

                        چوله‌که‌ و

                                    منداڵی

                               شێعر و ئه‌وین

                             بارا..................و

                      ببن به‌ به‌ری هه‌ناسه‌ت!!!!!

۳ـ بێ وه‌یی ژن،

                   هه‌زار ئاسمان له‌ نگاتا چۆک دائه‌دا و

                   سه‌دان چیرۆک

                                 له‌ تۆ دا بوون به‌ سه‌ر چاوه‌

                                 قاڵیێک گوڵم که‌ و

                                        کراسێ ،پوله‌که‌چن

                دوێنێت بسپێره‌ به‌ مێژو و

                                                سبه‌ینێت به‌ مندا هه‌ڵخه‌!!!